مطالعات راهبردی بسیج

مطالعات راهبردی بسیج

جایگاه علمی ربع‌نیشابور در چهار سده نخست هجری؛ تبیین میراثی تاریخی از تولید دانش، مبتنی بر دیدگاه‌های مقام معظم رهبری (مدظله العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحدتهران مرکزی، تهران، ایران.
چکیده
در تعالیم اسلامی، علم و دانش جایگاهی والا دارد و همین نگرش، محرک اصلی مسلمانان در دستیابی به برتری علمی بوده است. ربع‌نیشابور، به‌عنوان یکی از مراکز مهم علمی در ایران دوره اسلامی، سهمی برجسته در این شکوفایی داشته است. هدف این پژوهش، بررسی مؤلفه‌های تولید علم در ربع‌نیشابور طی چهار قرن نخست هجری، با تمرکز بر بازخوانی دیدگاه‌های مقام معظم رهبری درباره احیای میراث علمی مسلمانان است. این مطالعه با روش «پژوهش تاریخی–تحلیل مضمون» و با بهره‌گیری از منابع اسنادی و کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ربع نیشابور با اتکا به ظرفیت‌های علمی و فرهنگی خود، محل تجمع و فعالیت دانشمندان برجسته بوده و نقش مؤثری در تولید علم ایفا کرده است. همچنین تأکید بر خودباوری علمی، توجه به درون‌زا بودن دانش، بهره‌گیری از استعدادهای بومی و الگوسازی از مفاخر علمی، از جمله راهکارهایی است که در بیانات رهبری برای تکرار این شکوفایی علمی در دوران معاصر مطرح شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  1. 12- منابع و مآخذ:

    مقاله­ها

    1-     بختیاری، شهلا، (1386). مطالعه موردی نیشابور و پایگاه علمی آن از منظر یاقوت حموی مطالعه موردی سده­های چهارم تا ششم هجری، فصل نامه تاریخ اسلام، 8 (31) ، 26- 5.

    2-     بدری، روح الله (1391). نیشابور در قرن سوم و چهارم هجری، تاریخ در آیینه پژوهش، 33 (2) ، 20-5.

    3-     حاجیان، مهدی؛ بهروزی، مهرناز؛ سپهری، محمد (1397). علوم حدیث در ربع­نیشابور طی چهار سدۀ نخستین اسلامی، دو فصل نامه مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، 24 (64)، 174-157.

    4-     زارعی، هدا (1393). بازنمایی ساختار اجتماعی شهر نیشابور و چگونگی تاثیر آن در تکوین و گسترش ساختار شهری در سده های نخست اسلام، کنگره ملی پژوهش های کاربردی علوم انسانی اسلامی، 13-1.

    5-     شرفی، احمد رضا (1394). بررسی حوزه حدیثی نیشابور تا اوایل قرن چهارم و جایگاه فضل در آن، مجموعه مقالات همایش ملی فضل بن شاذان نیشابوری/ گروه نویسندگان، 176-12.

    6-     صدیقی، مجتبی؛ هرسیج، حسین؛ مسعودنیا، حسین (1396). بررسی نسبت پیشرفت علمی در جمهوری اسلامی با علم تکنولوژی غربی در اندیشه سیاسی آیت الله خامنه­ای، 11 (41)، 50-27.

    7-     عرفان منش، محمد امین؛ بشیری، طاهره (1397). بررسی وضعیت تولید علم ایران در نمایه استنادی علوم پس از انقلاب اسلامی (1980-2016) و عملکرد آن در عرصه علم جهانی، پژوهش نامه علم سنجی، 4 (7)، 36-17.

    8-     مهدویان، محبوب (1385). زمینه های گسترش فلسفه و کلام در روزگار سامانیان، تاریخ و تمدن اسلامی، 2 (3) ، 50-17

    9-     مومنی، مصطفی؛ مزینانی، طیبه (1394). اوضاع فرهنگی و مذهبی نیشابور در عصر فضل بن شاذان، مجموعه مقالات همایش ملی فضل بن شاذان نیشابوری/ گروه نویسندگان، 196-177.

    10- مولایی، مرتضی (1401). ارائه الگوی تولید علم در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، فصلنامه گفتمان سیاسی انقلاب اسلامی،  12 (3)، 45-22.

    نصرالله نیا، فاطمه و همکاران (1400). شناسایی عوامل و چالش های تولید علم در میدان دانشگاهی، تحقیقات فرهنگی ایران، 14(4)، 31-1.

     کتاب­ها

    1-     ابن­حوقل،  ابوالقاسم محمد،  (1366). سفرنامه ابن حوقل ایران در صورة الارض، ترجمه جعفر شعار، تهران: امیرکبیر.

    2-     ابن­خلدون، ابوالزید عبدالرحمن (1284). وفیات الاعیان و ابناء الزمان، بیروت: دارالطباعه آقا میرزا.

    3-     اصطخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارس (1368). المسالک و ممالک، ترجمه­ ایرج افشار، تهران: علمی فرهنگی.

    4-     اکبری، امیر (1391). تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، تهران: سمت و بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی.

    5-     بیهقی، ابوالفضل (1371). تاریخ بیهقی، تصحیح علی اکبر فیاض، تهران: دنیای کتاب.

    6-     بهرامی، اکرم (1350). تاریخ ایران از ظهور اسلام تا سقوط بغداد، تهران: انتشارات دانش سرای عالی.

    7-     ثعالبی نیشابوری، ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل النیسابوری (1983). تتمه یتیمه الدهر فی محاسن أهل العصر، به کوشش مفید محمد قمیحه، بیروت: دارالکتب العلمیه.

    8-     جرفادقانی، ابوالشرف ناصح بن ظفر، ترجمه تاریخ یمینی به انضمام خاتمه یمینی یا حوادث ایام، به اهتمام جعفر شعار، تهران: باشگاه ترجمه و نشر کتاب.

    9-     جوینی، عطاملک بن محمد (1366). تاریخ جهانگشای جوینی، تصحیح عبدالوهاب قوینی، تهران: زرین.

    10- حاکم، نیشابوری (1375). تاریخ نیشابور، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، مقدمه و تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: نشرآگه.

    11- حلی، الحسن بن یوسف بن علی بن المطهر (1402)، رجال العلامه، تحقیق سید محمد صادق بحر العلوم، قم: ناشر مکتبه الرضی.

    12- حموی الرومی البغدادی (1383).  المعجم البلدان، ترجمه علی نقی منزوی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

    13- ذنون ثامری، احسان (1394). حیات علمی در روزگار سامانیان تاریخ فرهنگی خراسان در قرن سوم و چهارم هجری، ترجمه جمال اشرفی، تهران: علمی فرهنگی.

    14-  ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد بن عثمان (1997). سیرالأعلام النبلاء، به کوشش محب الدین ابوسعید عمربن غرامه العمروی، 19جزء، بیروت: دارالفکر، للطباعه و النشر و التوزیع.

    15- راوندی، محمد بن علی بن سلیمان (1921). راحه الصدور، به اهتمام محمد اقبال، لیدن.

    16- زرین کوب، عبدالحسین (1368). تاریخ مردم ایران از پایان سامانیان تا آل بویه، تهران: امیرکبیر.

    17- سمعانی، ابوسعدعبدالکریم بن محمدبن منصور التمیمی (1988). الانساب، تقدیم و تعلیق عبدالله عمرالبارودی، جلد1تا5، بیروت: دارالجنان.

    18- صفا، ذبیح الله (1371). تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی از آغاز عهد اسلامی تا دوره سلجوقی، جلد1، تهران: فردوس.

    19- طبری، محمد بن جریر (1369). تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، جلد5، تهران: اساطیر.

    20- غنیمه، عبدالرحیم (1388). تاریخ دانشگاه­های بزرگ اسلامی، ترجمه نورالله کسائی، تهران: دانشگاه تهران.

    21- کسائی، نورالله (1383). فرهنگ نهادهای آموزشی ایران(از روزگار باستان تا تاسیس دولت صفوی)، تهران: دانشگاه تهران.

    22- کسائی، نورالله (1363). مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن، تهران: امیرکبیر.

    23- کمالی، ابوالقاسم (1386). تاریخ علمای نیشابور، تهران: نشر طلایی.

    24- گرایلی، فریدون (1374). نیشابورشهرفیروزه، تهران: خاوران.

    25- گردیزی، ضحاک بن محمود (1366). تاریخ گردیزی، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.

    26- معروف ناجی (1379)، مدارس علمیه قبل از نظامیه، ترجمه جمال الدین شیرازیان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

    27- مقدسی، مطهر بن طاهر (1361). احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه علی تقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.

    28- ناجی، محمدرضا (1392)، فرهنگ و تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان، تهران: انتشارات امیرکبیر.

     

    3-12-منابع فارسی به لاتین

    (in English)References

    Articles

    1. Bakhtiari, Sh. (2007). A case study of Nishapur and its scientific status from the perspective of Yaqut al-Hamawi: Case study of the 4th to 6th centuries AH. Islamic History Quarterly, 8(31), 5–26.
    2. Badri, R. (2012). Nishapur in the 3rd and 4th centuries AH. History in the Mirror of Research, 33(2), 5–20.
    3. Hajian, M., Behroozi, M., & Sepehri, M. (2018). Hadith sciences in the quarter of Nishapur during the first four Islamic centuries. Biannual Journal of Historical Studies of the Qur'an and Hadith, 24(64), 157–174.
    4. Zarei, H. (2014). Representation of the social structure of Nishapur and its impact on the formation and expansion of urban structure in the early Islamic centuries. National Congress on Applied Research in Islamic Humanities, 1–13.
    5. Sharafi, A. R. (2015). Study of the Hadith domain of Nishapur until the early 4th century and the role of Fazl within it. In Proceedings of the National Conference on Fazl ibn Shadhan of Nishapur (pp. 12–176).
    6. Sedighi, M., Hersij, H., & Masoudnia, H. (2017). Examining the relationship between scientific progress in the Islamic Republic and Western scientific-technological thought in the political thought of Ayatollah Khamenei. Political Thought Studies, 11(41), 27–50.
    7. Erfanmanesh, M. A., & Bashiri, T. (2018). Analysis of Iran's scientific production in the Science Citation Index after the Islamic Revolution (1980–2016) and its performance in the global scientific arena. Scientometrics Research Journal, 4(7), 17–36.
    8. Mahdavian, M. (2006). Grounds for the expansion of philosophy and theology during the Samanid era. Islamic History and Civilization, 2(3), 17–50.
    9. Momeni, M., & Mazinani, T. (2015). Cultural and religious conditions of Nishapur during the era of Fazl ibn Shadhan. In Proceedings of the National Conference on Fazl ibn Shadhan of Nishapur (pp. 177–196).
    10. Molaei, M. (2022). Presenting a model of scientific production in the thought of Ayatollah Khamenei. Quarterly Journal of Islamic Revolution Political Discourse, 12(3), 22–45.
    11. Nasrollahnia, F., et al. (2021). Identifying factors and challenges of scientific production in the academic field. Iranian Cultural Studies, 14(4), 1–31.

    Books

    1-      Ibn Hawqal. (1987). The Travelogue of Ibn Hawqal: Iran in Surat al-Ard (J. Sha'ar, Trans.). Tehran: Amirkabir.

    2-       Ibn Khaldun. (1905). Wafiyat al-A'yan wa Abna' al-Zaman. Beirut: Dar al-Tiba'a Aqa Mirza.

    3-       Istakhri, Abu Ishaq Ibrahim ibn Muhammad Fars. (1989). Al-Masalik wa al-Mamalik (I. Afshar, Trans.). Tehran: Ilmi Farhangi.

    4-      Akbari, Amir. (2012). The History of the Tahirid Dynasty from Beginning to End. Tehran: SAMT & Astan Quds Razavi Research Foundation.

    5-       Bayhaqi, Abu'l-Fazl. (1992). Tarikh-i Bayhaqi (A. A. Fayyaz, Ed.). Tehran: Donyaye Ketab.

    6-      Bahrami, Akram. (1971). The History of Iran from the Rise of Islam to the Fall of Baghdad. Tehran: Danesh Sara-ye 'Ali Publications.

    7-      Tha'alibi Nishaburi, Abu Mansur Abd al-Malik ibn Muhammad ibn Isma'il al-Nishaburi. (1983). Tatimmat Yatimah al-Dahr fi Mahasin Ahl al-'Asr (M. M. Qumayhah, Ed.). Beirut: Dar al-Kutub al-'Ilmiyyah.

    8-      Jurfadaqani, Abu'l-Sharaf Nasih ibn Zafar. The Translation of Tarikh-i Yamini with the Addition of Khatima Yamini or Hawadith-i Ayyam (J. Sha'ar, Ed.). Tehran: Book Translation and Publishing Club.

    9-      Juwayni, 'Ata-Malik ibn Muhammad. (1987). Tarikh-i Jahan-Gusha-i Juwayni (A. Qavini, Ed.). Tehran: Zarrin.

    10-   Hakim Nishaburi. (1996). Tarikh-i Nishapur (M. ibn Husayn Khalifa Nishaburi, Trans.; M. R. Shafi'i Kadkani, Ed.). Tehran: Nashr-e Agha.

    11-   illī, al-asan ibn Yūsuf ibn ʿAlī ibn al-Muahhar (1402), Rijāl al-ʿAllāmah, taqīq Sayyid Muammad ādiq Bar al-ʿUlūm, Qom: Maktabat al-Raī.

    12-   Hamawi al-Rumi al-Baghdadi. (2004). Al-Mu'jam al-Buldan (A. N. Manzavi, Trans.). Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization.

    13-   Dhunun Thamari, Ihsan. (2015). Scientific Life in the Age of the Samanids: The Cultural History of Khorasan in the 3rd and 4th Centuries Hijri (J. Ashrafi, Trans.). Tehran: Ilmi Farhangi.

    14-   Dhahabi, Shams al-Din Muhammad ibn Ahmad ibn 'Uthman. (1997). Siyar A'lam al-Nubala' (M. A. Abu Said Umar ibn Gharamah al-'Umrawi, Ed.). Beirut: Dar al-Fikr.

    15-   Ravandi, Muhammad ibn 'Ali ibn Sulayman. (1921). Rahat al-Sudur (M. Iqbal, Ed.). Leiden.

    16-   Zarrin-Kub, Abd al-Husayn. (1989). The History of the People of Iran from the End of the Samanid Era to the Buyid Dynasty. Tehran: Amirkabir.

    17-   Sam'ani, Abu Sa'd 'Abd al-Karim ibn Muhammad ibn Mansur al-Tamimi. (1988). Al-Ansab (A. 'Umar al-Barudi, Ed.). Beirut: Dar al-Jinan.

    18-   Safa, Zabihullah. (1992). The History of Literature in Iran and the Persian Language Territory from the Beginning of the Islamic Era to the Seljuk Period (Vol. 1). Tehran: Ferdows.

    19-   Tabari, Muhammad ibn Jarir. (1990). Tarikh-i Tabari (A. Q. Payanda, Trans.; Vol. 5). Tehran: Asatir.

    20-   Ghanimeh, Abd al-Rahim. (2009). The History of Major Islamic Universities (N. Kasai, Trans.). Tehran: University of Tehran.

    21-   Kasai, Nurullah. (2004). The Culture of Educational Institutions in Iran (From Ancient Times to the Establishment of the Safavid State). Tehran: University of Tehran.

    22-   Kasai, Nurullah. (1984). The Nizamiyyah Schools and Their Scientific and Social Impact. Tehran: Amirkabir.

    23-    Kamali, Abu al-Qasim. (2007). The History of the Scholars of Nishapur. Tehran: Talayi Publications.

    24-   Gharaili, Fereydun. (1995). Nishapur, the City of Turquoise. Tehran: Khavaran.

    25-   Gardizi, Zahhak ibn Mahmud. (1987). Tarikh-i Gardizi (A. H. Habibi, Ed.). Tehran: Donyaye Ketab.

    26-   Ma'ruf Naji. (2000). The Scholarly Schools Before the Nizamiyyah (J. Shiraziyan, Trans.). Tehran: Cultural Heritage & Great Figures Association.

    27-   Maqdisi, Mutahhar ibn Tahir. (1982). Ahsan al-Taqasim fi Ma'rifat al-Aqalim (A. T. Manzavi, Trans.). Tehran: Iran Authors & Translators Corporation.

    28-   Naji, Mohammad Reza. (2013). Islamic Culture and Civilization in the Realm of the Samanids. Tehran: Amir Kabir Publishing.

    Websites

    1-      https://ana.ir/fa/news/952218

    2-      https://akharinkhabar.ir/science/10450194

    3-      https://farsi.khamenei.ir/speech.

    4-      https://www.uniref.ir/University86-PAPER-1403