مطالعات راهبردی بسیج

مطالعات راهبردی بسیج

راهبردهای فقهی مقابله با تهدیدات سخت ترکیبی هوشمند علیه امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه معارف اسلامی، دانشگاه جامع انقلاب اسلامی، تهران، ایران
چکیده
تحولات نوین در عرصه امنیت بین‌الملل از ظهور نسل تازه‌ای از تهدیدات تحت عنوان «تهدیدات سخت ترکیبی هوشمند» حکایت دارد؛ تهدیداتی که با بهره‌گیری از فناوری‌های نو، ابزارهای سایبری، ریزپرنده‌ها، جنگ شناختی، عملیات رسانه‌ای و اغتشاشات نیابتی، مرزهای سنتی جنگ و صلح را مخدوش کرده و امنیت ملی کشورها را به چالش کشیده‌اند. جمهوری اسلامی ایران به‌واسطه ماهیت دینی، گفتمان مقاومت‌محور و استقلال‌طلبی بنیادین، هدف اصلی این تهدیدات پیچیده قرار گرفته است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که راهبردهای فقه امامیه برای مواجهه با این سنخ از تهدیدات چیست؟ بدین‌منظور، با روش توصیفی-تحلیلی، برخی قواعد فقهی همچون حفظ نظام، نفی سبیل، لاضرر، دفع افسد به فاسد و جهاد دفاعی مورد بازخوانی اجتهادی قرار گرفت. یافته‌ها نشان داد فقه امامیه، با تکیه بر ظرفیت‌های عمیق معرفتی، قابلیت ارائه الگویی بومی، مشروع و فعال در مواجهه با تهدیدات ترکیبی را داراست و می‌تواند در قالب «فقه تمدنی امنیتی»، از موضع انفعال خارج شده و در مهندسی دفاعی مشارکت مستقیم یابد. بر این اساس، طراحی یک منظومه دفاعی درون‌زا بر پایه فقه امنیتی، زمینه‌ساز تولید نظریه امنیت اسلامی خواهد بود؛ الگویی که در آن، فقیه نه‌تنها مجاز، بلکه مکلف به ایفای نقش راهبردی در پاسخ به تهدیدات روز خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  1. 6- منابع

    6-1- منابع فارسی

    مقاله‌ها

    1.       حسینی، محمدباقر (۱۳۹۷). بازخوانی فقه‌الجهاد در مواجهه با تهدیدات مدرن، فصلنامه فقه و دفاع ملی، سال ۵، شماره ۳، صص ۹۹۱۲۰.

    2.       رحیمی، علی‌اکبر (۱۴۰۱). فقه و مواجهه با تهدیدات نوین در پرتو قاعده لاضرر، مجله فقه و تمدن اسلامی، سال ۲، شماره ۱، صص ۷۷۱۰۲.

    3.       رستمی، سید علی (۱۳۹۶). مبانی فقه امنیتی، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره ۸.

    4.       رضوی مهر، سیدعباس (۱۴۰۰). تحلیل فقهی قاعده دفع صائل و بسط کاربرد آن در امنیت ملی، فصلنامه مطالعات فقه سیاسی اسلامی، سال ۶، شماره ۲.

    کتاب‌ها

    1.                 قرآن کریم؛ (۱۳۹۰). ترجمه ناصر مکارم شیرازی. قم: مدرسه امیرالمومنین علیه‌السلام.

    2.                 آشتیانی، علی (۱۳۹۰). مبانی فقه حکومتی، تهران: مؤسسه آموزش و پژوهش امام خمینی (ره)

    3.                 بجنوردی، محمدحسن (۱۳۸۳). القواعد الفقهیة، قم: دارالکتب الاسلامیة.

    4.                 جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۹۱). دایرة‌المعارف حقوق مدنی و تجارت، تهران: گنج دانش.

    5.                 خامنه‌ای، سیدعلی (۱۳۹۷). بیانیه گام دوم انقلاب، تهران: دفتر نشر انقلاب اسلامی.

    6.                 دهقان، محمدرضا (۱۴۰۰). فقه امنیت در اندیشه سیاسی اسلام، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

    7.                 سبحانی، جعفر (۱۳۹۳). کاوشی در فقه سیاسی اسلام، قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.

    8.                 صانعی، یوسف (۱۴۰۲). درس‌هایی در فقه جهاد، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار.

    9.                 صدر، محمدباقر (۱۳۸۲). اقتصادنا، قم: دارالتعارف.

    10.             طباطبایی، محمدحسین (۱۳۷۴). تفسیر المیزان، ترجمه موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

    11.             فاضل لنکرانی، محمد (۱۳۹۵). قواعد فقهیه، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار.

    12.             قاضی عبدالجبار (۱۴۰۲). الأمن فی الشریعة الإسلامیة، قاهره: مکتبة وهبة.

    13.             کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی، ج۵، تهران: دارالکتب الاسلامیه.

    14.             مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۹ق.) بحارالأنوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

    15.             مرکز بررسی‌های راهبردی ریاست‌جمهوری (۱۴۰۱). راهبرد امنیت ملی در مواجهه با تهدیدات ترکیبی، تهران: معاونت امنیت ملی.

    16.             مرکز بررسی‌های راهبردی ریاست‌جمهوری (۱۴۰۱). گزارش وضعیت تهدیدات ترکیبی علیه جمهوری اسلامی ایران، تهران.

    17.             مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (۱۴۰۱). مجموعه مقالات همایش فقه نظام‌ساز و چالش‌های امنیتی.

    18.             مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۲). نظریه سیاسی اسلام، قم: مؤسسه آموزشی امام خمینی (ره).

    19.             مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۳). مبانی و مفاهیم بنیادین حکومت اسلامی، تهران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).

    20.             مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۵). فقه و حکومت اسلامی، قم: مؤسسه امام خمینی (ره).

    21.             مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۰). نظام سیاسی اسلام، جلد ۲، قم: مؤسسه امام خمینی (ره).

    22.             مطهری، مرتضی (۱۳۸۷). مجموعه آثار، ج۲۱، تهران: صدرا.

    23.             امام خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۰۰). تحریر الوسیله، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

    24.             امام خمینی (۱۳۸۰). ولایت فقیه (حکومت اسلامیتهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

    25.             امام خمینی (۱۳۸۸). صحیفه امام، ج ۱۰ و ج ۱۵. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

    26.             موسوی خویی، ابوالقاسم (۱۴۲۵ق.) مبانی تکملة المنهاج، ج۱، قم: مؤسسه اعلمی.

    27.             نجفی، محمدحسن (۱۳۶۷). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، قم: دارالکتب الاسلامیة.

    28.             یزدی، محمدکاظم (۱۳۸۹). العروة الوثقی مع تعلیقات. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

    منابع اینترنتی

    1.       خامنه‌ای، سیدعلی. مجموعه بیانات در حوزه امنیت ملی و تهدیدات ترکیبی. پایگاه اطلاع‌رسانی Khamenei.ir. بازبینی در تیر ۱۴۰۳.

    6. Persian Sources

    6.1) Articles

    1. Hosseini, Mohammad Baqer (2018). Revisiting the Jurisprudence of Jihad in Confrontation with Modern Threats. Journal of Fiqh and National Defense, Vol. 5, No. 3, pp. 99–120.
    2. Rahimi, Ali Akbar (2022). Fiqh and Confronting Emerging Threats in Light of the “No-Harm” Rule. Journal of Fiqh and Islamic Civilization, Vol. 2, No. 1, pp. 77–102.
    3. Rostami, Seyyed Ali (2017). Foundations of Security Jurisprudence. Strategic Studies Quarterly, No. 8.
    4. Razavi Mehr, Seyyed Abbas (2021). A Jurisprudential Analysis of the Rule of Repelling the Aggressor (Dafʿ al-Ṣāʾil) and Its Expansion in National Security. Quarterly of Islamic Political Fiqh Studies, Vol. 6, No. 2.

    6.2) Books

    1. The Holy Qur’an (2011). The Holy Qur’an (trans. Naser Makarem Shirazi). Qom: Amir al-Mu’minin Seminary.
    2. Ashtiani, Ali (2011). Foundations of Governmental Fiqh. Tehran: Imam Khomeini Education and Research Institute.
    3. Bojnordi, Mohammad Hassan (2004). Al-Qawāʿid al-Fiqhiyyah (Jurisprudential Maxims). Qom: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
    4. Jafari Langroudi, Mohammad Jafar (2012). Encyclopedia of Civil and Commercial Law. Tehran: Ganj-e Danesh.
    5. Khamenei, Seyyed Ali (2018). The Second Phase of the Revolution Statement. Tehran: Office for the Preservation and Publication of the Works of the Leader of the Islamic Revolution.
    6. Dehqan, Mohammad Reza (2021). Security Fiqh in Islamic Political Thought. Qom: Research Institute for Islamic Sciences and Culture.
    7. Subhani, Ja‘far (2014). An Inquiry into Islamic Political Fiqh. Qom: Imam Sadiq Institute.
    8. Sanei, Yousef (2023). Lessons in the Jurisprudence of Jihad. Qom: Ahl al-Bayt (A.S.) Fiqh Center.
    9. Sadr, Mohammad Baqer (2003). Iqtisaduna (Our Economics). Qom: Dar al-Ta‘aruf.
    10. Tabataba’i, Mohammad Hossein (1995). Al-Mizan: An Exegesis of the Qur’an (trans. Seyyed Mohammad Baqer Mousavi Hamedani). Qom: Islamic Publications Office.
    11. Fazel Lankarani, Mohammad (2016). Jurisprudential Maxims. Qom: Ahl al-Bayt (A.S.) Fiqh Center.
    12. Qadi ‘Abd al-Jabbar (2023). Security in Islamic Sharia. Cairo: Maktabat Wahbah.
    13. Kulaini, Mohammad ibn Ya‘qub (1428 AH). Al-Kafi, Vol. 5. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
    14. Majlesi, Mohammad Baqer (1429 AH). Bihar al-Anwar. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-‘Arabi.
    15. Center for Strategic Studies of the Presidency (2022). National Security Strategy in Confronting Hybrid Threats. Tehran: National Security Affairs Deputy.
    16. Center for Strategic Studies of the Presidency (2022). Report on the Status of Hybrid Threats against the Islamic Republic of Iran. Tehran.
    17. Imam Khomeini Education and Research Institute (2022). Proceedings of the Conference on System-Building Fiqh and Security Challenges.
    18. Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2013). Islamic Political Theory. Qom: Imam Khomeini Education Institute.
    19. Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2004). Foundations and Fundamental Concepts of Islamic Government. Tehran: Imam Khomeini Education and Research Institute.
    20. Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2006). Fiqh and Islamic Government. Qom: Imam Khomeini Institute.
    21. Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2001). The Islamic Political System, Vol. 2. Qom: Imam Khomeini Institute.
    22. Motahhari, Morteza (2008). Collected Works, Vol. 21. Tehran: Sadra Publications.
    23. Imam Khomeini, Seyyed Ruhollah (2021). Tahrir al-Wasilah. Qom: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.
    24. Imam Khomeini (2001). Wilayat al-Faqih (Islamic Government). Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.
    25. Imam Khomeini (2009). Sahifeh-ye Imam, Vols. 10 & 15. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.
    26. Mousavi Khoei, Abolqasem (1425 AH). Mabani Takmilat al-Minhaj, Vol. 1. Qom: A‘lami Institute.
    27. Najafi, Mohammad Hassan (1988). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara’i‘ al-Islam. Qom: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
    28. Yazdi, Mohammad Kazem (2010). Al-‘Urwat al-Wuthqa with Commentaries. Qom: Islamic Publication Institute.

    6.3) Online Sources

    1. Khamenei, Seyyed Ali. Collection of Statements on National Security and Hybrid Threats. Official Website of the Leader of the Islamic Revolution (Khamenei.ir). Retrieved July 2024.

    6-2- منابع لاتین

    2.      Baldwin, D. A. (1997). The concept of security. Review of International Studies.

    3.      Freedman, L. (2017). The future of war: A history. New York, NY: Public Affairs.

    4.      Hoffman, F. (2007). Conflict in the 21st century: The rise of hybrid wars. Potomac Institute for Policy Studies.

    5.      Hoffman, F. (2009). Hybrid warfare and challenges. Joint Forces Quarterly, 52, 34–45.

    6.      Kofman, M., & Rojansky, M. (2015). A closer look at Russia’s hybrid war. Kennan Cable, Wilson Center.

    7.      Mazarr, M. J. (2015a). Mastering the gray zone: Understanding a changing era of conflict. U.S. Army War College, Strategic Studies Institute.

    8.      Mazarr, M. J. (2015b). The rise of hybrid political warfare. CSIS Briefs, Center for Strategic and International Studies.

    9.      Otel, J. L., et al. (2016). Unconventional warfare in the gray zone. Joint Force Quarterly, 80, 101–109.

    10.  Renz, B., & Smith, H. (2016). Russia and hybrid warfare. NATO Defence College, Research Paper No. 131.

    11.  Thomas, T. L. (2016). Russia’s hybrid warfare strategy. Military Review, May–June, 42–52.